Barok i rokoko
Barok i rokoko to dynamizm, monumentalizm i patos. Cechował się niezwykłym bogactwem dekoracji. Zapoczątkowany w drugiej połowie XVI wieku we Włoszech rozpowszechnił się dość szybko. W XVII wieku i pierwszej połowie XVIII w. stał się popularny w całej Europie. Rozkwit barokowej sztuki meblarskiej przypada na drugą połowę XVII wieku. W naszym opisie uwzględniliśmy meblarstwo francuskie, angielskie oraz dodatkowo meblarstwo polskie.
Meblarstwo Francji
We Francji za panowania króla Ludwika XIV (1647-1715), księcia Filipa Orleańskiego (1715-1723) i Ludwika XV (1723-1774) meblarstwo przybrało najpiękniejsze formy.
Okres panowania Ludwika XIV to podział rzemieślników na ebenistów (tworzących meble skrzyniowe) i menuisierów (wykonujących meble szkieletowe). Udoskonalono znacznie technikę markieterii (Andre-Charles Boulle), polegającą na układaniu na siebie dwóch cienkich płytek (np. heban i kość słoniowa, szylkret i metale kolorowe, jasne i ciemne gatunki drewna). Po starannym wycięciu otrzymywano dwa jednakowe wzory, które mogły być dowolnie uzupełniane szylkretem lub mosiądzem. W tym okresie powstało dużo nowych mebli – np. komoda, która w ciągu XVIII wieku zdobyła wielką popularność w całej Europie. Powstały nowe formy mebli skrzyniowych – szyfoniery i sekretery. Powstały nowe formy szaf – jednokondygnacyjne i dwukondygnacyjne. Stoły bogato inkrustowano i ozdabiano marmurem, alabastrem oraz mozaikami z kamieni półszlachetnych (agat, onyks, jasper, lapis lazuli). Nogi były proste, bogato rzeźbione – w późniejszym okresie gięte.
W okresie regencji Filipa Orleańskiego meble zachowały linie barokowe i symetrię. Nogi mebli były wygięte, ale nadal łączone łączynami w kształcie litery X. Meble z tego okresu reprezentowały styl zwany we Francji regencją – styl ten umożliwił przejście do rokoka – końcowej fazy rozwoju baroku.
Czasy Ludwika XV to szczególny okres w meblarstwie. Meble tracą proste linie, nabierają lekkości i miękkości. Szczególne cechy tego stylu to: wygięte nogi mebli, zaokrąglone narożniki, płynne linie, faliste krawędzie oparć, wypukłe i wklęsłe powierzchnie mebli. W okresie późnego baroku francuskiego popularność zdobywa komoda dwuszufladowa. Konstruktorem pierwszej takiej komody był Charles Cressent. Powstało wiele rozmaitych typów mebli przeznaczonych do siedzenia. Krzesła i fotele stały się lżejsze, tylne powierzchnie oparć zdobiono. Wszystkie meble tapicerowano i wykładano puchowymi poduszkami. Powstały nowe typy fotela – berżera i markiza. Nowością były sofy, szezlągi i krzesła do siedzenia okrakiem.
W drugiej połowie XVI wieku wprowadzono meble pokrywane chińską laką. Był to długotrwały proces, gdyż meble lub ich części wysyłano w tym celu do Chin. Aby tego uniknąć, w XVII wieku sporządzono różne rodzaje werniksów, mających imitować lakę. Meble rokokowe okleinowano i intarsjowano drewnem różanym, cytrynowym, amarantowym, palisandrowym i wieloma innym gatunkami. Blaty stołów wykonywano z marmuru i alabastru. Okucia tworzono z brązu -–a dla najbogatszych starannie cyzelowano zlotem. Od 1743 roku Francja wprowadza obowiązek stawiania na meblach znaku kontroli wykonania. Te właśnie sygnatury ułatwiają nam dziś identyfikację mebla.
Barokowa Anglia
100 lat rozwoju angielskiego meblarstwa barokowego (1660-1760) to ważny okres w historii. Po dziś dzień imiona ówczesnych monarchów używane są na określenie stylu mebli. Angielska sztuka barokowa rozwijała się podczas panowania takich władców jak: Karol II, William III, Maria II, królowa Anna – a następnie podczas dynastii Jerzego I i Jerzego II. W okresie władania Jerzego I i Jerzego II dominowały już formy rokoko, których autorem był sławny Thomas Chippenadale. W meblarstwie angielskim za panowania Karola II nie da się nie zauważyć wpływów flamandzkich i francuskich. W tym okresie nastąpił wzrost bogactwa form mebli, rzeźb i ornamentów. Najbardziej charakterystyczne dla tego okresu są flamandzkie krzywizny w kształcie liter S i C. Wprowadzono nowy mebel – fotel do spania (wing armchair), podobny do francuskiej berżery – z regulowanym kątem oparcia. Rozwinęła się również sztuka wyrabiania całkiem nowych mebli, jak np. stolików do gier i szaf bibliotecznych.
W okresie restauracji meble wykonywano głównie z drewna dębowego, zaś późniejsza kampania wschodnioindyjska była przyczynkiem do pojawienia się wzorów zdobnictwa wschodniego. W meblach Williama III i Marii II flamandzkie krzywizny zanikają na rzecz prostych form, maleje też nacisk na używanie bogatych rzeźbień i ornamentów. Powstały nowe typy kabinetów, szafek zegarowych, toaletek i biurek – ale najpowszechniejszym i najbardziej charakterystycznym meblem był rodzaj kabinetu w formie komody (highboy), z 4 lub 5 szufladami. W tym okresie zaczęto powszechnie używać drewna orzechowego, skąd wzięła się nazwa tego okresu – orzechowy (1680-1710).
Okres lat 1710-1770 to czas stosowania drewna mahoniowego. W krzesłach królowej Anny zastosowano wycięcia ażurowe w desce oparcia oraz rzeźby w kształcie liścia akantu – i u nasady nóg rzeźby w kształcie muszli. Na początku panowania Jerzego I produkowano masywne meble mahoniowe o delikatnych krzywiznach. Drewno było starannie dobierane i rzeźbione. Popularnym elementem zdobniczym stał się motyw lwich głów.
Niezwykle duży wpływ na rozwój meblarstwa mieli William Kent i Thomas Chippendale. To właśnie Thomas Chippendale opublikował w 1754 roku książkę „The Gentelman and Cabinet-Marker’s Director” – pierwowzór dzisiejszych katalogów meblarskich. Chippendale produkował krzesła, biblioteki, stoły, sofy z wysuwanym oparciem, konsole, biurka i ławy. Wyrabiał meble z drewna mahoniowego, satynowego, różanego i innych gatunków egzotycznych. Przez ponad dwa wieki w Europie i Ameryce wytwarzano meble według jego projektów.
Meble polskie
Barokowe meblarstwo w Polsce było przesiąknięte wpływami saskimi, wiedeńskimi, włoskimi i niderlandzkimi. Meble gdańskie, w których dekoracje snycerskie odrzucano na korzyść stolarskich, były najbardziej zbliżone do mebli niderlandzkich. Główne różnice zauważamy w szafach, wieńcu górnym i płaskorzeźbowych dekoracjach. Cechą charakterystyczną stołów gdańskich były rzeźby umieszczone na szufladach oraz ażurowe fartuchy. Krzesła i fotele o wysokich oparciach były pokrywane plecionkami, tapicerką lub skórą.
W pierwszej połowie XVIII wieku meble gdańskie wykonywano głównie z drewna dębowego, w późniejszym okresie zastąpiono je drewnem orzechowym w połączeniu z hebanem, palisandrem, mahoniem i drewnem jesionowym. Wykonywano stoły, szafy, szafki narożne, stoliki okrągłe, trójnożne, stoliki do gier karcianych, kanapy, krzesła i fotele.
Inną grupą spotykaną w barokowej Polsce były meble saskie, sprowadzane z Drezna, będącego wówczas dużym ośrodkiem meblarskim. Według wzorów drezdeńskich produkowali je także stolarze warszawscy i rzemieślnicy, którzy przenieśli się wraz z dworem z Drezna do Warszawy. Ważną cechą tych mebli było zróżnicowanie gabarytów i wzorów. Oznacza to, że jeżeli nawet były wykonywane w powtarzalnej formie, nie były produkowane przy użyciu szablonów.
Meble kolbuszowskie były zbliżone wyglądem do mebli wiedeńskich, pochodzących z okresu panowania Marii Teresy i cesarza Józefa. Najczęściej wykonywano meble typu skrzyniowego – kredensy, komody, sekretarzyki, szafy – rzadziej krzesła, kanapy i stoliki. Cecha odróżniającą meble kolbuszowskie od wiedeńskich są szczegóły ornamentów intarsji i wycięcia w deskach, zbliżone do stosowanych w meblach ludowych. Były cięższe i mniej dokładnie wykonywane. Do ich wyrobu stosowano zazwyczaj drewno iglaste – świerk, jodłę, sosnę i rzadziej modrzew i dąb. Meble kolbuszowskie zdobiono intarsją, rzadziej chińską laką. Motywami dekoracyjnymi w stylu roślinnym były liście, kwiaty i gwiazdy z kwiatów. Częstym motywem zdobniczym były też herby. Intarsję wykonywano z drewna krajowego – orzecha, śliwy, czarnego dębu, gruszy, jaworu i topoli, które wzbogacano rytowaniem i wypalaniem.