Mezopotamia i Egipt
Narodziny architektury wiążą się z początkami urbanistyki. Proces przemiany stylu życia ludzi z koczowniczego na osiadły spowodował powstawanie miast. Nastąpiło to ok. 8000 lat przed naszą erą, równocześnie na dwóch obszarach wyjątkowo sprzyjających uprawie roli: w Egipcie (dolina Nilu) i w rejonie tak zwanego Żyznego Półksiężyca (dorzecze Tygrysu i Eufratu, czyli tereny obecnego Iraku i Iranu, oraz wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego - dzisiejszy Izrael).
Najstarszym do dziś zamieszkiwanym miastem świata jest Jerycho - w wyniku prac archeologicznych odkryto tam ślady budowli kultowych z ok. 7000 lat p.n.e. oraz inne budynki, nawet o tysiąc lat wcześniejsze. Materiałem budowlanym była cegła suszona na słońcu.
Imponującymi zabytkami architektonicznymi tego kręgu kulturowego są zigguraty - monumentalne świątynie w formie schodkowej piramidy z cegły suszonej, pokrywane kolorową glazurą. Jednym z najbardziej znanych jest tak zwany Wielki Ziggurat w sumeryjskim mieście Ur (obecnie południowy Irak). Był on poświęcony bogu Nannie i jest najstarszym zachowanym obiektem tego rodzaju: ostatnią jego przebudowę datuje się na rok ok. 2125 p.n.e. Zigguratem mogła też być biblijna wieża Babel - badacze identyfikują opisaną w Księdze Wyjścia budowlę z ruinami pochodzącej z VI w. p.n.e., siedmiopiętrowej świątyni boga Marduka w Babilonie.
Miasto to wyróżnia się wśród innych miast regionu tym, że jego budowie towarzyszył nie znany wcześniej, ściśle przestrzegany zamysł urbanistyczny. To właśnie tu wznosiły się legendarne tarasy, zwane wiszącymi ogrodami Semiramidy - jeden z cudów świata starożytnego. Przez miasto przepływał Eufrat: na jednym jego brzegu znajdował się kompleks pałacowy, a na drugim świątynia. Oba te obiekty łączyła droga procesyjna, której elementem jest zachowana do dzisiaj, słynna Brama Isztar. Ta charakterystyczna, licowana błękitną glazurą budowla znaduje się obecnie w berlińskim Pergamonmuseum i do dziś zachwyca bogactwem ornamentyki: zdobią ją reliefowe przedstawienia zwierząt: smoki, byki i lwy, będące symbolami bóstw. W miejscu pierwotnego położenia bramy w Babilonie turyści mogą podziwiać replikę zabytku.
Omawiane tereny znalazły się w VI w. p.n.e. pod panowaniem króla perskiego, Cyrusa Wielkiego. Jego polityka imperialna sprzyjała rozwojowi architektury, a zwłaszcza łączeniu stylów. Ukoronowaniem tych procesów stało się miasto Persepolis, założone w 518 roku p.n.e. jako jedna z czterech stolic państwa perskiego (obok dawniejszych Suzy, Ekbatany i Pasargady). Wśród ruin pałacu królewskiego zwracają uwagę przede wszystkim dwie sale hypostylowe, to znaczy takie, których strop dźwigały równomiernie rozmieszczone kolumny: reprezentacyjna sala audiencyjna (zwana po persku apadana) i sala tronowa, znana jako Sala Stu Kolumn. Kapitele kolumn miały formę stylizowanych, dwugłowych zwierząt: byków, lwów i orłów. Ściany pałacu były niezmiernie bogato zdobione reliefami, przedstawiającymi między innymi sceny z udziałem króla, gwardię królewską (tzw. Nieśmiertelnych), czy też procesję z darami składanymi przez reprezentantów narodów wchodzących w skład imperium. Budowy niektórych części zespołu pałacowego nigdy nie ukończono. Pałac został spalony podczas wyprawy Aleksandra Wielkiego (w roku 330 p.n.e.) i nie był później odbudowany. Inskrypcje, jakie zachowały się na budynkach nie wymieniają nazwisk architektów, lecz upamiętniają osoby fundatorów: członków panującej dynastii Achemenidów. Ich grobowce znajdują się w pobliżu Persepolis i mają formę pomieszczeń wykutych w ścianie skalnej, ozdobionej monumentalnymi rzeźbieniami.
Równolegle rozwijała się charakterystyczna architektura Egiptu. Pozostawała ona pod przemożnym wpływem wierzeń religijnych i patrzymy na nią przede wszystkim przez pryzmat budowli sakralnych. Najstarsze zabytki pochodzą z końca IV tysiąclecia p.n.e.. Są to grobowce władców, tak zwane mastaby, wysokie na kilka metrów, budowane z cegły suszonej na słońcu. Począwszy od III tysiąclecia p.n.e. Egipcjanie zaczęli wznosić piramidy. Zwraca uwagę piramida w Sakkarze (w pobliżu Memfis), zaprojetowana w XXVIII lub XXVII w. p.n.e. jako grobowiec króla Dżosera przez Imhotepa, nadwornego lekarza i architekta. Jest to pierwszy znany z nazwiska przedstwiciel obu tych profesji. Konstrukcja piramidy Dżosera nawiązuje do form wcześniejszych: sześć mastab umieszczono schodkowo jedną na drugiej. Całość została wykonana z granitu i licowana marmurem, szlifowanym jednak w taki sposób, aby przypominał wyglądem ścianę ceglaną.
Wkrótce zaczęły powstawać piramidy o gładkich ścianach, z których najbardziej znane i imponujące są trzy znajdujące się w Gizie grobowce faraonów z IV dynastii (Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa). Największa z nich, piramida Cheopsa, ma wysokość 146 m. W jej cieniu spoczywa monumentalna rzeźba sfinksa. Późniejsze piramidy nie osiągały już takich rozmiarów, a na przełomie III i II tysiąclecia całkiem zaniechano ich budowy na rzecz grobowców kutych w skale, jakie można oglądać w pobliżu Luksoru, w miejscu zwanym Doliną Królów. Wyjątkowym obiektem jest pochodzący z XIV w. p.n.e. grobowiec Tutanchamona, jako jeden z nielicznych zachowany wraz z całym przebogatym wyposażeniem.
Jako materiał budowlany obok kamienia były stosowane również cegły suszone na słońcu. Do naszych czasów zachowały się ceglane świątynie z okresu Nowego Państwa (druga połowa II tysiąclecia p.n.e.). Najsłynniejszymi z nich są dwie świątynie Amona: w Karnaku i w Luksorze. Na zespół świątynny składały się aleje procesyjne z rzeźbami sfinksów, pylony (brama utworzona przez dwie połączone ze sobą wieże), portyki, sale hypostylowe z kolumnami zdobione motywami roślinnymi (kwiaty lotosu, liście palmowe), ołtarze ofiarne i sadzawki.
Warto w tym miejscu wspomnieć o świątyni królowej Hatszepsut w Deir el-Bahari (Teby), zaprojektowanej przez architekta Senemuta jako grobowiec władczyni. Podstawę konstrukcji stanowią trzy tarasy, częściowo wykute w skale. Prace archeologiczne i rekonstrucja tej świątyni przebiegały pod kierunkiem polskiego badacza, profesora Kazimierza Michałowskiego.